Veel doelen die de rijksoverheid voor de korte termijn had gesteld, zijn in 2025 niet gehaald. Veel langetermijndoelen zijn uit zicht. Onder meer op het gebied van wonen, strafrecht, economie en een gezonde leefomgeving belooft de overheid meer dan ze kan waarmaken. De rekening daarvan wordt bij volgende generaties gelegd. Dat concludeert de Algemene Rekenkamer vandaag in het verantwoordingsonderzoek.
Doelen voor het terugdringen van CO2-uitstoot in de lucht of het voldoen aan de richtlijnen voor schoon oppervlaktewater gaan hoogstwaarschijnlijk niet worden gehaald. De stikstofdoelen waarschijnlijk ook niet. Lange wachtlijsten in de strafrechtketen zijn niet verminderd. De doelen voor het aantal nieuwe woningen en flexwoningen zijn niet behaald. De minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening bouwde in 4 jaar tijd 17.665 flexwoningen, terwijl haar doel was om er 15.000 per jaar te bouwen. De concurrentiepositie is verzwakt. Daarnaast zijn er terreinen waar het überhaupt aan realistische, concrete doelen ontbreekt.
Problemen in de bedrijfsvoering en uitvoering raken inwoners en bedrijven
Om goede resultaten te kunnen leveren, moet de overheid over een goede bedrijfsvoering beschikken. Als die in de basis niet op orde is, heeft dat directe gevolgen voor inwoners en bedrijven. Zo moeten arbeidsongeschikten steeds langer wachten op een beoordeling voor de WIA en lopen de wachttijden bij de IND verder op. In de strafrechtketen blijven de doorlooptijden ook een groot probleem.
Veiligheid: prestaties en bedrijfsvoering schieten tekort
De Algemene Rekenkamer besteedde dit verantwoordingsonderzoek in het bijzonder aandacht aan het thema veiligheid. Het tekortschieten van resultaten en problemen in de basis was ook daar een patroon. Er zijn met name grote problemen met de beveiliging van militaire objecten en met de strafrechtketen. Daarnaast ziet de Rekenkamer dat de cybersecurity van digitale werkplekken van ambtenaren weliswaar redelijk op orde is, maar dat we niet weten hoe lang de ambtenaren uit de lucht zijn als het toch mis zou gaan.
Lichte stijging aantal ambtenaren
Het aantal rijksambtenaren steeg licht, van 157.015 naar 160.016 FTE. Die stijging is lager dan in de voorgaande jaren. De taakstelling van -€ 1 miljard aan uitgaven van het kabinet-Schoof is financieel verdeeld over de ministeries, maar het is niet duidelijk of het gaat leiden tot een kleinere overheid. Tegelijkertijd heeft het kabinet vaak niet in beeld wat de personele gevolgen zijn van nieuwe wetten. De Algemene Rekenkamer onderzocht in 2 jaar tijd 269 uitvoeringstoetsen bij verschillende ministeries. 38% van de toetsen doet geen of geen duidelijke uitspraak over de personele consequenties van nieuwe wet- of regelgeving. Opvallend is dat dit percentage bij inspecties en toezichthouders, zoals de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd en de Inspectie van het Onderwijs, nog hoger is: in 76% van de 81 gevallen bevat de toets geen of nauwelijks uitspraken over gevolgen voor het personeel. De uitvoering van beleid komt daardoor in de knel.
Gebrek aan coördinatie
Een andere belangrijke tekortkoming is een gebrek aan coördinatie, zeker bij complexe onderwerpen die diverse ministers raken. Zo heeft de overheid geen goede centrale monitoring voor de Veiligheidsstrategie. Vorige week meldde de Rekenkamer al dat er te weinig afspraken zijn over wie er verantwoordelijk is voor de (afwezige) strategische voorraden in Caribisch Nederland.
Positieve ontwikkelingen
In het verantwoordingsonderzoek en het dashboard Blik op Nederland wijst de Rekenkamer ook op een aantal positieve ontwikkelingen. De arbeidsparticipatie is gestegen. Het kabinet heeft een Nationale Zorgreserve georganiseerd van 5.000 reservisten. Het kabinet is goed voorbereid op incidenten op het hoogspanningsnet. De hersteloperatie in Groningen is versneld in 2025. Ook is de bedrijfsvoering bij inkoop op veel ministeries verbeterd. Van de rijksuitgaven (€ 377,5 miljard) is 99,46% rechtmatig en kloppen de cijfers. De ontvangsten (€ 388,5 miljard) zijn voor 99,98% rechtmatig.
Het aantal fouten en onzekerheden over verplichtingen (afspraken voor betalingen in de toekomst) ligt wél boven de 1%-norm. Een belangrijke reden daarvoor ligt bij het ministerie van Defensie, waar € 4,4 miljard aan fouten en onzekerheden zijn ontstaan. Dat kwam voor een groot deel doordat het gebruik van uitzonderingsregels in de aanbestedingsprocedures niet voldoende werd onderbouwd.
De Algemene Rekenkamer geeft goedkeuring aan de rijksrekening, maar wel met een kanttekening. Dat komt door de omvangrijke fouten en onzekerheden bij Defensie en Wajong-uitkeringen en door de onzekerheid over de volledigheid van belastinginkomsten.
Hoogrisicolijst
Het niet halen van maatschappelijke resultaten is misschien niet meteen zichtbaar in de boekhouding, maar levert een onbekende rekening op voor huidige en toekomstige generaties. Het is daarom belangrijk dat het kabinet-Jetten presteert op de korte termijn en tegelijkertijd het pad hervindt naar de doelen op de lange termijn. De basis moet daarvoor op orde. Door te leren van resultaten kan de overheid beter functioneren. Daarmee kan het bijdragen aan het herwinnen van het vertrouwen in de politiek.
Om de risico’s die het halen van resultaten in de weg kunnen staan beter in beeld te krijgen publiceert de Algemene Rekenkamer vandaag – op verzoek van de Tweede Kamer – een Hoogrisicolijst. De lijst geeft een overzicht van de grootste risico’s voor het behalen van maatschappelijke doelen en voor de overheidsfinanciën. Zo vormen € 89 miljard aan niet doeltreffende of ondoelmatige fiscale regelingen zoals de landbouwvrijstelling een risico voor de effectieve inzet van publiek geld. En als het Rijk zijn eigen doelstelling van 3% van het BBP voor research & development niet haalt, is dat een risico voor de innovatie en concurrentiekracht van Nederland. Het tekortschieten van resultaten kost Nederland vele miljarden euro’s per jaar.
De Hoogrisicolijst is niet uitputtend, maar beoogt de discussie in het parlement over risico’s aan te zwengelen. Samen met het onlangs door de Rekenkamer gepubliceerde dashboard Blik op Nederland kan de lijst helpen bij afwegingen van beleid en financiën, met oog voor de lange termijn.
Lees alle resultaten van het verantwoordingsonderzoek.