In 2024 is er in totaal €551 miljoen aan strategische goederen in Nederland doorgevoerd. Doorvoer houdt in dat goederen uit andere landen via Nederland worden vervoerd naar een derde land. De Algemene Rekenkamer heeft onderzoek gedaan naar de mate waarin doorvoer van militaire goederen en zogenaamde ‘dual-use goederen (die voor zowel militaire als civiele doelen gebruikt kunnen worden) volgens de regels verloopt. In Nederland geldt een vergunningsplicht voor doorvoer van militaire goederen en dat zorgt voor een redelijk goed beeld van de omvang. Het is echter niet duidelijk hoe effectief de algoritmes zijn die de Douane gebruikt voor controles. Dual-use goederen zijn meestal niet vergunningsplichtig, dus hier is veel minder zicht op. De Tweede Kamer ontvangt vooral informatie over het aantal controles, waaruit niet blijkt in hoeverre het beleid zijn doel bereikt, namelijk het voorkomen van ongewenst eindgebruik van strategische goederen. De minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (BHOS) is verantwoordelijk voor het beleid.
Vergunningsplicht voor doorvoer militaire goederen, niet voor dual-use goederen
De overheid heeft beperkingen opgelegd aan de doorvoer van strategische goederen, omdat Nederland niet wil bijdragen aan de ontwikkeling en verspreiding van massavernietigingswapens of aan mensenrechtenschendingen, interne repressie, internationale agressie of instabiliteit. Doorvoer van militaire goederen vereist daarom in principe een vergunning. Bepaalde vormen van doorvoer van militaire goederen zijn vrijgesteld van de vergunningplicht, maar hebben wel een meldplicht. Namens de minister van BHOS beoordelen de Douane en het ministerie van Buitenlandse Zaken vergunningsaanvragen van bedrijven voor doorvoer van militaire goederen. Door het vergunningverleningsproces is er redelijk goed zicht op de aard en omvang hiervan. De minister van BHOS rapporteert in openbare maand- en jaarrapportages over de afgegeven vergunningen. Voor dual-use goederen geldt meestal geen meld- of vergunninsgplicht. Hierdoor is deze categorie minder duidelijk in beeld.
Douane controleert met algoritme op basis van risicoprofielen
De Douane voert namens de minister van BHOS de controle uit op naleving van de doorvoerregels. Daarbij heeft de Douane in 2024 meer controles uitgevoerd dan vooraf gepland. In het eerste halfjaar van 2025 is 97% van het geplande aantal controles uitgevoerd. De controles vinden plaats door middel van risicoprofielen in een eigen algoritme. De Douane ontwikkelt en beheert de profielen zelf.
Controles vinden grotendeels plaats op basis van risicoprofielen
Dit figuur laat zien hoe de Douane de controle op goederenstromen uitvoert. Hierbij maakt de Douane gebruik van risicoprofielen (algoritmen). Goederen die door een risicoprofiel worden aangeslagen, kunnen worden geselecteerd voor een specifieke (gerichte) controle. Goederen die niet worden geselecteerd voor zo’n specifieke controle kunnen alsnog worden gecontroleerd door een douanier ter plaatse. Dit zijn generieke controles.
Risicoprofielen zijn relatief eenvoudig, evaluaties zijn beperkt
Ondanks de belangrijke rol die risicoprofielen spelen in de controles door de Douane, blijkt uit onderzoek van de Algemene Rekenkamer dat niet duidelijk is in hoeverre ze effectief zijn. Zo is onbekend of en hoeveel van alle actieve profielen ‘aanslaan’ op strategische goederen. Als er een ‘hit’ is geregistreerd op een profiel, dan is onduidelijk of de Douane vervolgens een controle heeft uitgevoerd en wat daarbij is gevonden. Daarnaast zijn de profielen relatief eenvoudig en leren ze niet op basis van ervaringen en data. De Douane heeft een werkproces waarin staat dat de profielen moeten worden geëvalueerd op basis van de bevindingen van de controles, maar dat proces werd bij de door de Rekenkamer onderzochte profielen niet gevolgd. In de evaluaties die voor dit onderzoek zijn ingezien, keek de Douane met name naar het aantal hits en uitgevoerde controles, maar niet naar wat de inspecteurs daadwerkelijk hebben aangetroffen. De inzichten hiervan worden niet aantoonbaar verwerkt in aanscherping, aanpassing of verandering van de profielen.
Minister geeft beperkt informatie aan de Tweede Kamer
De Tweede Kamer ontvangt vooral operationele informatie over doorvoer van strategische goederen, zoals hoeveel vergunningen zijn afgegeven en hoeveel controles op de goederenstroom zijn uitgevoerd. Daaruit wordt niet duidelijk in welke mate het beleid zijn doelstelling bereikt, namelijk het voorkomen van ongewenst eindgebruik. Die doelstelling is ook niet vertaald in concrete, meetbare maatschappelijke effecten. De minister verantwoordt zich vooral over wat er gedaan wordt, niet wat ermee wordt bereikt.