Hoe staat het met de naleving en handhaving?

In 2024 voldeden 12 lidstaten niet aan de norm van 60% staatschuld.

In totaal 11 EU-landen overschrijden in 2024 de norm van 3 % begrotingstekort.

De naleving en de handhaving van de Europese regels en afspraken op het gebied van begrotingstekort en overheidsschuld laten een wisselend beeld zien. Uit onderzoek dat wij in 2014 hebben verricht naar het Europees economisch bestuur kwam naar voren dat in de periode 1997-2012 de Europese regels voor toezicht op het begrotingsbeleid van de lidstaten niet volledig en consequent werden toegepast. Slechts een enkele keer is in deze periode een land aangemaand. En financiële sancties werden nooit opgelegd. Een advies over dit onderwerp van de Raad van State uit 2017 bevestigt dit beeld.

Er zijn sinds 2011 meer mogelijkheden ontstaan voor de EU om toezicht te houden en lidstaten aan te spreken op hun begrotingsbeleid en hun macro-economisch beleid. Maar de instrumenten die de EU heeft om feitelijk iets te veranderen in dit beleid van lidstaten zijn beperkt. Vooral de correctieve maatregelen in het kader van het begrotingstoezicht zijn niet juridisch afdwingbaar. Het Europees Hof van Justitie heeft namelijk geen rechtsprekende bevoegdheid op het terrein van begrotingen.

De Raad van de EU (met daarin de ministers uit de EU-lidstaten) heeft in Brussel het laatste woord. De formele vaststelling dat een lidstaat zich al dan niet aan de begrotingsnormen houdt, is dan ook uiteindelijk een politiek besluit van de Raad van de EU, dat wordt genomen na een voorstel van de Commissie. Tegen zo’n besluit is geen beroep mogelijk bij het Europees Hof van Justitie. 

In de macro-economische onevenwichtighedenprocedure heeft de handhaving zich tot nu toe beperkt tot de detectie- en preventiefase. Dat wil zeggen: tot de fase waarin aanbevelingen aan lidstaten worden gedaan, eventueel in combinatie met het verzoek om een actieplan. Van de handhavingsmogelijkheden die in de correctiefase bestaan (het afkeuren van actieplannen en het opleggen van sancties) is tot op heden geen gebruikgemaakt.

In maart 2020 hebben de Raad van de EU en het Europees Parlement in verband met de ernstige financieel-economische gevolgen van de coronacrisis ingestemd met het voorstel van de Europese Commissie voor het opnemen van een zogenoemde algemene ontsnappingsclausule in het Stabiliteits- en Groeipact. Op basis van deze clausule mogen EU-lidstaten op nationaal niveau alle financiële maatregelen nemen die ze nodig achten om de economie te stimuleren. Ze mogen bijvoorbeeld extra geld uittrekken voor gezondheidszorg, bedrijven en burgers, ook als ze daarmee formeel de regels van het Stabiliteits- en Groeipact overtreden.

In maart 2021 stelde de Europese Commissie voor om de ontsnappingsclausule tot en met 2022 in stand te houden en pas in 2023 buiten werking te stellen. 
Na nog een verlenging in 2022 gaf de Commissie op 8 mei 2023 in de Richtsnoeren begrotingsbeleid 2024 aan dat er - met ingang van 2024 - geen beroep meer kan worden gedaan op de ontsnappingsclausule van het stabiliteits- en groeipact. Er bestaat daarnaast wel een ontsnappingsclausule in kader van ReArm Europe plan. Indien een lidstaat extra defensie uitgaven heeft kan het een activering van deze ontsnappingsclausule vragen aan de Europese Commissie. 

Meer informatie

• Uitleg van de Raad van de Europese Unie over ReArm Europe

• Onderzoek Algemene Rekenkamer naar het Europees economisch bestuur (09-09-2014)

• Advies Raad van State over naleving van EMU-afspraken (07-11-2017)
• Voorstel van de Europese Commissie voor instellen ontsnappingsclausule ten aanzien van Stabiliteits- en Groeipact (20-03-2020)
• Persbericht van de Europese Commissie Richtsnoeren begrotingsbeleid 2024 (08-03-2023)