Welke maatregelen heeft de EU genomen naar aanleiding van de Russische invasie in Oekraïne?

Vluchtelingen

Op 24 februari 2022 startte Rusland een militaire invasie in Oekraïne die op dit moment nog steeds voortduurt. De oorlog in Oekraïne heeft grote humanitaire gevolgen voor de inwoners van het land en heeft geleid tot een ongekende stroom aan vluchtelingen richting diverse lidstaten van de EU. Op 4 maart 2022 heeft de Raad besloten om de Tijdelijke beschermingsrichtlijn voor het eerst sinds de inwerkingtreding op 7 augustus 2001 te activeren. Dit betekent dat Oekraïense onderdanen die sinds 24 februari 2022 ontheemd zijn geraakt door de militaire invasie van Rusland tijdelijke bescherming krijgen in de EU. 

Tijdelijke bescherming houdt in dat de Oekraïense onderdanen tot maximaal 2 jaar in de EU-lidstaten mogen verblijven zonder dat zij asiel hoeven aan te vragen. Zij hebben recht op onder meer huisvesting, onderwijs en mogen in de EU werken. 

Tot eind mei 2022 zijn er meer dan 6,5 miljoen Oekraïners gevlucht naar de EU. Daarvan hebben circa 3 miljoen zich geregistreerd voor het ontvangen van tijdelijke bescherming. Zie deze pagina van de Europese Commissie voor het actuele overzicht. In Nederland waren eind mei 2022 bijna 60.000 vluchtelingen uit Oekraïne geregistreerd. Op deze pagina staat een overzicht.

Sancties

De EU heeft sinds de start van de oorlog in Oekraïne 6 sanctiepakketten opgelegd aan Rusland. Het gaat onder meer om economische sancties, zoals in de financiële sector en uitvoer- en invoerverboden van bepaalde goederen. De sancties hebben tot doel om 1) schade toe te brengen aan het vermogen van het Kremlin om de oorlog te financieren, 2) de Russische politieke elite die verantwoordelijk is voor de invasie duidelijk de economische en politieke kosten te laten voelen, en 3) de economische basis van Rusland te verzwakken. Zie deze pagina van de Europese Commissie voor meer informatie over de opgelegde sancties.

Energiezekerheid en energieprijzen

De lidstaten zijn voor een deel van hun energiebronnen, met name gas, afhankelijk van Rusland. De oorlog in Oekraïne heeft gevolgen voor de energievoorziening, zowel voor de leveringszekerheid als de energieprijzen. Op 18 mei 2022 presenteerde de Europese Commissie het REPowerEU Plan, als reactie op de gevolgen van de oorlog in Oekraïne voor de energiezekerheid, de hoge energieprijzen en de ’afhankelijkheid van de EU van fossiele brandstoffen uit Rusland. Het plan van de Commissie is bedoeld om de afhankelijkheid van Russische fossiele brandstoffen op korte termijn te verminderen en de energietransitie te versnellen. 

Financiële maatregelen van de EU ter ondersteuning van de lidstaten

De (economische) sancties, de opvang van de mensen die uit de Oekraïne zijn gevlucht, de leveringszekerheid van energie en de hoge energieprijzen hebben financiële gevolgen voor de EU lidstaten. Om die gevolgen op te vangen zijn er vanuit de EU verschillende financiële maatregelen getroffen. 

Aanpassingen in EU geldstromen

  • Cohesieactie voor vluchtelingen in Europa (CARE)

Op 6 april 2022 is Verordening 2022/562 vastgesteld die lidstaten de mogelijkheid biedt om binnen het bestaande cohesiebeleid noodsteun te verlenen aan vluchtelingen uit Oekraïne (Cohesion’s Action for Refugees in Europe; CARE). 
CARE biedt meer flexibiliteit in het cohesiebeleid van de lidstaten, doordat de lidstaten resterende EU-gelden uit de cohesiefondsen (EFRO, ESF en EFMB) over de periode 2014-2020 mogen herbestemmen om de uitdagingen op het gebied van migratie aan te pakken. Middelen uit EFRO en ESF mogen bovendien voor alle soorten maatregelen worden ingezet, ongeacht of deze normaal gesproken zouden worden gefinancierd door EFRO dan wel door ESF. 

De €10 miljard voor 2022 die vanuit herstelbijstand voor cohesie en de regio’s van Europe (REACT-EU) beschikbaar is kan worden ingezet om de uitdagingen van de migratie aan te pakken. REACT-EU voorziet in een extra bedrag voor het cohesiebeleid van de lidstaten over de periode 2014-2020 en heeft als overkoepelend doel het herstel van de coronacrisis. Uitgaven voor concrete acties met betrekking tot vluchtelingen komen met ingang van 24 februari 2022 voor steun in aanmerking. Op 12 april 2022 is Verordening (EU) 2022/613 vastgesteld, op basis waarvan de lidstaten een hogere voorfinanciering van in totaal €3,4 miljard uit de REACT-EU-middelen kunnen ontvangen.

Op 29 april 2022 bedroeg het totale bedrag aan voorschotten dat de Europese Commissie heeft betaald €3,5 miljard.

  • Fondsen voor migratie en veiligheid

Om extra middelen beschikbaar te hebben voor de opvang van Oekraïense vluchtelingen is op 6 april 2022 Verordening (EU) 2022/585 vastgesteld waarmee de periode waarin subsidie kan worden verleend uit de fondsen voor migratie- en veiligheid (AMIF en ISF) 2014-2020 met 1 jaar worden verlengd. Hierdoor kunnen de lidstaten nog niet bestede bedragen uit deze periode alsnog inzetten. Daarnaast kunnen o.a. ongebruikte middelen uit AMIF die geoormerkt waren voor andere acties vrij worden gegeven. Het gaat naar verwachting om €420 miljoen aan ongebruikte middelen. 

  •  Ondersteuning van de visserij- en aquacultuursector

Op 13 april 2022 heeft de Europese Commissie een wijziging van de regelgeving voor het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij 2014-2020 (EFMZV) voorgesteld.  De wijziging omvat een financiële compensatie voor gederfde inkomsten en extra kosten en voor de opslag van producten voor de visserij- en aquacultuursector, alsook voor de tijdelijke stopzetting van visserijactiviteiten wanneer deze momenteel onveilig zijn.
Deze maatregelen vormen een aanvulling op de soortgelijke crisismaatregelen uit het eerste pakket waartoe de Europese Commissie op 25 maart 2022 heeft besloten in het kader van het Europees Fonds voor maritieme zaken, visserij en aquacultuur 2021-2027 (EFMZVA). 

Versoepeling regels Stabiliteits- en Groeipact (SGP)

De versoepeling van het SGP was reeds ingezet tijdens de coronacrisis en wordt nu door de oorlog in de Oekraïne met 1 jaar verlengd tot 2024. Dat betekent dat lidstaten een begrotingstekort en staatsschuld mogen hebben boven de normen van het SGP (respectievelijk 3% en 60%). De Europese Commissie legt daarvoor nu geen sancties op. Zie deze pagina voor de actuele Nederlandse cijfers.

Tijdelijk crisiskader voor staatssteunmaatregelen

Binnen de EU is staatssteun aan bedrijven in principe niet toegestaan. Daarmee wordt oneerlijke concurrentie voorkomen. Een overzicht van wat de Europese Commissie daaronder verstaat, en hoe dit wordt onderzocht is hier te vinden. In bijzondere gevallen kan de Europese Commissie – onder strenge voorwaarden – wel akkoord gaan met het verlenen van staatssteun. 
Om de economische gevolgen van de oorlog te verzachten en zwaar getroffen ondernemingen en sectoren te ondersteunen, heeft de Europese Commissie op 23 maart 2022 een Tijdelijk crisiskader voor staatssteunmaatregelen ter ondersteuning van de economie na de Russische agressie tegen Oekraïne gepresenteerd. Het tijdelijk crisiskader geldt in ieder geval tot 31 december 2022 en biedt lidstaten onder meer de ruimte om steun te verlenen aan bedrijven die geraakt worden door de opgelegde sancties of te compenseren voor extra kosten door hoge gasprijzen. 

EU-lidstaten moeten de Europese Commissie om toestemming vragen om in het kader van de oorlog in Oekraïne staatssteun te verlenen. Tot 23 mei 2022 heeft de EC voor circa € 35 miljard aan staatssteun onder het tijdelijke kader goedgekeurd (eigen optelling). Dat is exclusief een Franse staatssteunmaatregel van € 155 miljard, maar die heeft ook betrekking op Coronasteun. 
Voor Nederland zijn tot 1 juni 2022 nog geen staatssteunbeslissingen bekend. Meer informatie over staatssteun gerelateerd aan de oorlog in Oekraïne staat hier.

Maatregelen van de EU ter ondersteuning van Oekraïne

Naast de opvang van vluchtelingen en het opleggen van sancties aan Rusland bieden, de EU en de lidstaten ook humanitaire steun aan Oekraïne waaronder materiële steun via het Uniemechanisme voor civiele bescherming en militaire  medische steun. Daarnaast wordt financiële steun verleend. Eind mei kwamen de EU-leiders bijvoorbeeld overeen om in 2022 tot € 9 miljard aan nieuwe buiten¬gewone macro financiële bijstand toe te kennen aan Oekraïne. Op deze pagina vind je informatie over de diverse vormen van bijstand van de EU aan Oekraïne.

Ook worden met ingang van 4 juni 2022 voor een jaar in de EU alle invoerrechten voor alle exportproducten uit de Oekraïne opgeheven. Dat geldt ook voor de EU anti-dumping en vrijwaringsmaatregelen voor staalexport door Oekraïne. Deze maatregelen zijn bedoeld om de export uit Oekraïne naar de EU te stimuleren en de omstandigheden voor Oekraïense producenten en exporteurs te verlichten.  

Zie ook deze pagina van het Europees Parlement en deze pagina van de Raad voor een tijdlijn van Europese steunacties.

Wat betekenen de maatregelen van de EU ten aanzien van de oorlog in Oekraïne voor rekenkamers?

De Algemene Rekenkamer heeft begin maart 2022 besloten niet meer deel te nemen aan activiteiten, voorgezeten of georganiseerd door de Russische rekenkamer. Ook EUROSAI heeft de samenwerking met de rekenkamers van Rusland en Belarus opgeschort. De rekenkamer van Rusland is tevens niet langer voorzitter van INTOSAI.