Toespraak Pieter Duisenberg in de Tweede Kamer

Voorzitter,

950 arbeiders, 4 locomotieven, 22 paarden en 25 vlet-aken. Die waren nodig om in januari 1864 een begin te maken met de aanleg van de Nieuwe Waterweg: een kanaal van 4,3 kilometer dat een einde zou maken aan de slechte bereikbaarheid van de Rotterdamse haven. Een grote opgave die volgens minister Johan Rudolf Thorbecke nodig was om Nederland weer vlot te trekken, mee in de vaart der volkeren. Want Nederland was stil blijven staan.

Dat gevoel heb ik nu ook. Het gevoel dat Nederland stil is blijven staan. Terwijl de wereld om ons steeds meer vaart lijkt te maken. En dat is niet alleen een gevoel… Want vandaag, op Verantwoordingsdag, rapporteert de Algemene Rekenkamer over geld en resultaten in het afgelopen jaar. Wat hebben we met het belastinggeld van burgers en bedrijven gedaan? Zijn de gestelde doelen gehaald? Zijn er resultaten te noemen en te vieren?

Nee, niet echt. Over 2025 zien we een opvallend gebrek aan vooruitgang. Niet over de hele linie. Op een aantal terreinen hebben we ook duidelijke resultaten gevonden. Bijvoorbeeld: er werden door de minister van Volksgezondheid 5000 zorgreservisten geregistreerd. De Belastingdienst doet meer om problematische schulden voor huishoudens te voorkomen. En voor het grote plaatje: de uitgaven en ontvangsten van de rijksoverheid waren voor ruim 99 % rechtmatig. Maar er waren dit jaar bij de verplichtingen, zoals nieuwe inkoopcontracten, te veel fouten en onzekerheden; samen voor 6,7 miljard euro. We zien dat bij inkopen, met name bij Defensie, via een uitzonderingsprocedure directe gunning wordt toegepast. Zonder goede onderbouwing, zonder gelijk speelveld voor bedrijven. In een defensiemarkt met risico’s, zonder een fraude- en corruptiebeleid, is dat geen goed idee. Dat de verantwoordelijke minister defensief reageert en deze bevinding niet erkent, is niet goed voor een lerende overheid. Ook zijn er onzekerheden over de Wajong-uitkeringen bij Sociale Zaken. En daarom zetten we dit jaar een kanttekening bij de goedkeuring van de Rijksrekening.

Voor ons onderzoek keken we dit jaar in het bijzonder naar één beleidsterrein: veiligheid. Over de volle breedte van de Veiligheidsstrategie voor het Koninkrijk der Nederlanden, die vanaf 2023 van kracht is en waarbij meerdere ministeries zijn betrokken. Het afgelopen jaar werd bijna 6 miljard euro meer aan defensie uitgegeven. Er werden drones gekocht, Leopard tanks en boxer terreinwagens. De krijgsmacht nam met 5500 mensen toe. De steun aan Oekraïne werd voortgezet. Maar – en deze maar is belangrijk - de beveiliging van militaire objecten is nog steeds niet op orde. Met het risico dat ongewensten kunnen binnendringen op verschillende locaties.De informatiebeveiliging blijft kwetsbaar.Bijvoorbeeld bij 58.000 werkplekken die SSC-ICT beheert voor rijksambtenaren van negen ministeries. En daarbij zijn we ook nog afhankelijk van niet-Europese leveranciers, met alle risico’s voor onze soevereiniteit. We controleerden - in het Caribisch deel van het koninkrijk - de strategische voorraden - medicijnen, voedsel, brandstof en water – en zagen dat deze simpelweg ontbreken. En bij de Immigratie- en Naturalisatie Dienst (IND) vindt terrorisme-screening niet, zoals het doel is, na twee weken plaats, maar pas na twee jaar. Kortom: de basis is niet voldoende op orde, en lange termijndoelen blijven uit zicht. En dus blijft Nederland kwetsbaar, ondanks al het extra geld voor de Veiligheidsstrategie.

Als we breder kijken dan de Veiligheidsstrategie zien we ook daar te weinig vooruitgang of zelfs stilstand. Bijvoorbeeld: Het niet halen van de stikstofdoelen beperkt nog steeds de woningbouw en bedrijfsplannen. Te veel woningzoekenden vinden geen betaalbaar huis. Onvoldoende investeren in onderzoek en ontwikkeling heeft gevolgen voor onze concurrentiepositie. Congestie op het stroomnet zorgt voor steeds meer problemen. En minder aandacht om ons voor te bereiden op een volgende pandemie, is risicovol. En, overigens blijf ik van mening, dat we ook door het niet aanpakken van niet-doeltreffende, niet-doelmatige fiscale regelingen, het belastingstelsel onnodig complex houden en veel geld laten liggen. 35 miljard euro, per jaar.

Het is belangrijk dat we ons realiseren dat niets doen, dat kiezen voor stilstand, ons land miljarden kost. Dat is een keuze voor een onzekere toekomst met een onbekende rekening. Misschien niet meteen zichtbaar in de jaarverslagen van ministeries, maar wel voelbaar voor inwoners, voor bedrijven, voor toekomstige generaties. En dat kost niet alleen geld, maar ook vertrouwen. Het vertrouwen van burgers en bedrijven in de overheid. Het moet dus anders. Maar hoe?

In 1863 nam de Kamer het voorstel van minister Thorbecke aan om de Nieuwe Waterweg aan te leggen. Door dat besluit kon de Rotterdamse haven uitgroeien tot een wereldhaven. Daar profiteert onze economie nog steeds van. Dat was niet mogelijk geweest zonder de vooruitziende blik van minister Thorbecke en de moed van de Kamer om te investeren in de toekomst van ons land. In zijn Narede schreef Thorbecke daarover: “Niemand heeft het ideaal in de hand, doch waarheen stuurt hij, die het ideaal niet in het oog heeft?” Dat is nu, ruim 150 jaar later, niet anders. Ook nu moeten we de moed hebben om te kiezen voor later. Want regeren is niet alleen vooruitzien, maar moedige besluiten durven nemen. Niet bang zijn om groots te denken en groots te doen. Niet alleen als onder druk alles vloeibaar wordt, zoals tijdens de coronapandemie, maar als basishouding. Met ‘het ideaal in het oog’.

De vraag is: wat kunnen wij doen om die weg naar later te hervinden? Het kabinet heeft zeker dat voornemen. Met taskforces en een inzet op een slagvaardige overheid. Maar wij, hier in deze zaal, hebben ook een rol te spelen. Wat kunnen wij samen, ieder vanuit de eigen rol en verantwoordelijkheid, doen om te zorgen dat we straks niet alleen plannen vieren, op Prinsjesdag, maar de resultaten vieren, op Verantwoordingsdag? Daarvoor moeten we drie dingen doen. Anders doen.

Een: ambitieuze, realistische doelen stellen, voor de korte en de lange termijn.

De eerste stap daarvoor is de komende Miljoenennota. U heeft dus nog alle tijd….Daarin gaat het kabinet doelen stellen, ook geïnspireerd door moties en voorstellen van rapporteurs van deze Kamer. En dan - nu dus - breekt het grote koffiedrinken aan om er samen uit te komen. Volgens onze berekening - Kamerleden keer bewindspersonen keer beleidsplannen keer eigenzinnigheid – en rekening houdend met onze tolerantiegrens van 1 procent: 14.810 kopjes koffie… Koekje erbij?

De volgende stap is een stap die we samen moeten zetten: zorgen dat die doelen niet verloren gaan in stapels papier, wollige woorden en lange debatten. Wat mij betreft hangen we ze in neonletters aan de muur. Niet alleen om ze niet uit het oog te verliezen, maar omdat de ervaring leert dat een gezamenlijk doel, partijen en mensen kan verbinden.

Om de doelen niet uit het oog te verliezen, heeft de Algemene Rekenkamer een handig instrument ontwikkeld: het dashboard Blik op Nederland. Dat laat zien in hoeverre het kabinet erin slaagt om doelen te bereiken op tien hoofdthema’s zoals economie, wonen, zorg, veiligheid en bestaanszekerheid. Zo kunnen we zien hoe het gaat en aan het eind van de coalitie de rekening opmaken. Vandaag publiceren we een geactualiseerde versie van dit dashboard. Ook is het voor beleidsafwegingen handig om het budgetrecht beter te benutten. Om een beter onderscheid te maken tussen kosten en investeringen: de ene euro is de andere niet. Om van de lange termijn uw anker te maken in uw begrotings- en verantwoordingswerk.

Daarbij kan ook een ander nieuw instrument van de Algemene Rekenkamer helpen: de Hoogrisicolijst. Om bij keuzes ook de effecten mee te wegen van niets doen. Van uitstellen, vooruitschuiven, besluiteloosheid. De toprisico’s staan op een rij. U zult zien: niets doen kost veel brede welvaart en miljarden euro’s.

Dat brengt mij op de tweede verandering die nodig is:

Onze slagvaardigheid vergroten door de basis op orde te brengen

Slagkracht begint bij zorgen dat het fundament klopt. Dat betekent: zorgen voor een goede bedrijfsvoering. Dat gaat over mensen en middelen, inkoop en aanbesteden, de omgang met persoonsgegevens en cybersecurity, objectbeveiliging en ICT-systemen die op hun taak zijn toegerust. Want goed beleid kan niet zonder goede uitvoering. Anders loop je de kans veel te doen en veel geld uit te geven, maar krijg je, zoals bij de veiligheidsstrategie, per saldo niet meer resultaat.

Dus gebruik als Kamer vaker de informatie die u van ministers krijgt uit uitvoeringstoetsen en evaluaties. Ook daarover rapporteert de Algemene Rekenkamer vandaag. Dus rond alle begrotingen af vóór 1 januari, zodat de uitvoering tijdig van start kan. Slagkracht vraagt ook om ruimte. Om het neerhalen van bureaucratische muren en muurtjes. Ook hier, in deze Kamer. Want brede opgaven stoppen niet bij de muren van de commissiezaal, maar overstijgen die. Het is niet óf werkgelegenheid, óf economie óf onderwijs. Niet óf gezondheidszorg óf wonen óf maatschappelijke verschillen wegwerken. Het is meestal en – en – en. Dus vraag ik u: Wanneer past u uw controle op deze brede maatschappelijke vraagstukken aan?  Want dat is nodig om groot te kunnen denken en doen. Met een brede blik en een brede samenwerking. En met een andere cultuur.

En dat is punt drie: werken aan een open en lerende politieke cultuur.

De aanleg van de Nieuwe Waterweg kostte – van de eerste schep zand tot volledig gebruik - uiteindelijk geen 6,3 miljoen gulden, maar zes keer zoveel. Waar kennen we dat van…. Maar bij grote opgaven, om moedige stappen te zetten, zijn risico’s onvermijdelijk. Dat kan alleen als de politieke cultuur daar ook plaats voor maakt. Niet om voor te sorteren op onverwachte budgetoverschrijdingen, maar om besluiten te nemen op basis van realistische ramingen. Door eerlijk te zijn over risico’s en ze met open ogen, recht in de bek te kijken. Dus niet meteen moord en brand schreeuwen bij de eerste tegenslag, niet onmiddellijk afrekenen, maar opgaven langjarig volgen, eerlijk en duidelijk zijn over – tussentijdse - resultaten en op die basis leren en bijsturen.

Ja, laten we elkaar wat meer ruimte geven, in plannen en uitvoering. Want als we alles dichttimmeren is er geen ruimte voor een beetje disruptie, en dat is toch wat we in deze onzekere tijden nodig hebben: de moed om idealen te hebben en grote sprongen te maken. Een politieke cultuur die daar ruimte voor creëert.

In de verdediging van de wet die nodig was voor de Nieuwe Waterweg zei Thorbecke tegen de Kamer: “Dit is een gewaagd werk, maar een werk dat wij moeten wagen.” Ik wens u allen, kabinet en Kamer, de moed om grote werken te wagen voor onze toekomst. 

Hoe mooi is het, om net als in de tijd van Thorbecke, hier samen aan het begin te staan van een grootse opgave: Samen te zorgen dat Nederland op volle stoom richting een sterke toekomst gaat voor burgers en bedrijven, nu en voor toekomstige generaties. Met het ideaal in het oog.

Daarmee bied ik u, voorzitter, ons verantwoordingsonderzoek over 2025 aan.

Dank u wel.