Toespraak van Pieter Duisenberg tijdens de uitreiking van de Saskia Stuivelingprijs en de Anne Vondelingprijs

Een vrouw die ik tot de dag van vandaag bewonder, en tegenop kijk.

Dit zijn de woorden van Daniel, de kleinzoon van Saskia Stuiveling. Hij schreef een prachtig werk over zijn oma, wat ik heb gebruikt om mij voor deze gelegenheid eens goed te verdiepen in mijn beroemde voorganger.

Zo zullen velen van u Saskia kennen als president van de Algemene Rekenkamer tussen 1999 en 2016. Ik mocht haar zelf van 2012 tot 2017 jaarlijks vanuit de Tweede Kamer aanschouwen als zij haar toespraak hield op Verantwoordingsdag, de derde woensdag van mei. Als jong Kamerlid waren verantwoording en transparantie toen al mijn passie, dus dat ik Saskia ooit mocht opvolgen was een droom.

Tijdens het lezen van interviews, onderzoeken en het werk van Daniel viel mij één onderwerp in het bijzonder op. Naast Saskia’s passie voor lokale journalistiek had zij ook een andere fascinatie: integriteit. Een veel genoemd containerbegrip dat synoniem lijkt voor corruptie of schreeuwende bewindspersonen. Maar wat betekent integriteit in de context van een goed functionerend en presterend openbaar bestuur?Hoe verhouden de macht, de rechtsstaat en de journalistiek zich tot integriteit? En hoe maakt dit dat ik, net als Daniel, Saskia Stuiveling tot de dag van vandaag bewonder en tegen haar opkijk?

In haar 30 jaar bij de Rekenkamer, eerst als collegelid en daarna 16 jaar als president, liep een prominente rode draad. Hier struikelde ik bijna letterlijk overheen toen ik door het poortje van ons kantoor aan het Lange Voorhout in Den Haag liep. Naast dit poortje hangt dit bord. Alle begrippen op dit bord komen rechtstreeks uit de wet – Grondwet en Comptabiliteitswet -, behalve het woord ‘integriteit’. Het was een beetje een mysterie; wie had dat woord laten toevoegen? Na enige navraag blijkt dit bord in 2001 te zijn opgehangen onder het toeziende oog van Saskia. Integriteit behoorde hiermee expliciet tot het DNA van de Algemene Rekenkamer.

In 2005 vond Saskia Stuiveling haar ‘partner in crime’, of moet ik zeggen ‘partner tegen crime’ in Ien Dales, toenmalig minister van Binnenlandse Zaken. Beiden PvdA’ers en toevallig ook fervent rokers stonden zij aan de basis van het integriteitdenken binnen de publieke sector. Niet als vinkenlijstje, of als vanzelfsprekendheid, maar als fundamentele voorwaarde voor vertrouwen in de democratie.

Er was werk aan de winkel, zoals Saskia in 2009 ook schreef in het Verslag van werkzaamheden van de Algemene Rekenkamer “Er is een gebrek aan preventief, structureel kijken naar integriteitsrisico’s”. En om Ien Dales te quoten “Een beetje integer bestaat niet”. Met vele impactvolle initiatieven zette Saskia het onderwerp op de kaart. Op nationaal niveau door rapporten als “Zorg voor integriteit” uit 2005. En op internationaal niveau introduceerde ze een evaluatietool INTOSAINT die nu nog steeds de standaard is voor het toetsen van integriteit van rekenkamers wereldwijd.

Dat het thema integriteit dicht bij het karakter van Saskia lag, was met haar Rotterdamse inborst een gegeven. Volgens haar ging integriteit dan ook gewoon over ’elkaar recht in de ogen kunnen kijken'. En ‘mensen die hun werk naar eer en geweten doen en die elkaar daarbij scherp houden' (Uit: Erewoord, Erik Pool). Ik durf ook te stellen dat haar rol als onderzoeksleider van de parlementaire RSV-enquêtecommissie hier ongetwijfeld aan heeft bijgedragen. De moeder van alle parlementaire enquêtes (Uit: De herontdekking van de parlementaire enquête – Het RSV-schandaal (1983/84) en de transformatie van de democratie, Ronald Kroeze).

Ik neem jullie daarom graag even kort mee naar 1983. De grote scheepsbouwer RSV, Rijn-Schelde-Verolme, vraagt faillissement aan en 30.000 medewerkers komen op straat te staan. Het bedrijf was 10 jaar daarvoor gefuseerd, wat volgens de industrie en politiek noodzakelijk was om de Nederlandse scheepsbouw te redden. De ene na de andere mislukte poging werd gedaan om het bedrijf boven water te houden. Zoals het kolengraafproject (UIt: Tv-uitzending Andere Tijden over parlementaire enquête RSV).

Er werd een miljoenendeal gesloten met een louche Amerikaanse ondernemer voor de aanschaf van machines om dunne kolenlagen goedkoop te kunnen delven. Het concern waarmee de deal werd gesloten stond op de naam van ‘MMWOPS’. Saskia’s onderzoeksteam ontdekte na een simpele documentenanalyse dat de bedrijfsnaam een afkorting bleek te zijn. ‘Making Money While Other People Sleep’. “Je stort natuurlijk in als je erachter komt, dat is toch van een krankzinnigheid!” Zo herinnerde Saskia zich in een interview in Andere Tijden.

De parlementaire enquêtecommissie onder leiding van Kees van Dijk concludeerde dat naast de misleiding door RSV, ook de Tweede Kamer als controleur te vaak afwezig, vergeetachtig of onoplettend was geweest. Ruim 2,7 miljard gulden aan publiek geld ging in rook op. De live uitgezonden hoorzittingen van de parlementaire enquête brachten het gebrek aan integriteit in de huiskamer van Nederland. Lokale en regionale media speelden een sleutelrol in het belichten van het menselijk leed door de ondergang van het concern. Het aanzien van het openbaar bestuur was drastisch aangetast.  

Integriteit gaat net als in dit voorbeeld niet alleen om regelrechte oplichting of omgangsvormen. Het is breder. Het gaat om keuzes maken.

• De keuze om eerlijk te zijn, ook als dat ongemakkelijk is.
• De keuze om door te vragen, ook als dat weerstand oproept.
• De keuze om geen misbruik te maken van verticale macht en druk, ook als je omgeving dat normaal is gaan vinden.
• De keuze om open te staan voor tegenspraak, ook als het ongelegen komt (UIt: A climate of truth: why we need it and how to get it, Mike Berners-Lee).

Als president van de Algemene Rekenkamer zie ik dagelijks hoe belangrijk die keuze is. Zonder integriteit loopt belastinggeld het risico om verspild te worden, of zelfs te verdwijnen. Vorig jaar gaven we daarom het parlement en het kabinet de oproep mee: Doen wat je belooft. Want ook dat is een keuze voor integriteit. We zien jaar op jaar dat beloftes niet worden waargemaakt. Met helaas maar één resultaat: geschonden vertrouwen door het disfunctioneren van de overheid. Zo wordt belastinggeld verspild, worden problemen van mensen niet opgelost en verliest een democratische rechtsstaat zijn fundament

Samen met mijn collega’s van de Nationale ombudsman en de Raad van State riepen we daarom recent dit kabinet op tot een realistische overheid, die ambitieus is maar geen onrealistische verwachtingen wekt, die luistert naar de uitvoering en naar burgers en die samenwerkt en leert. Integriteit staat aan de basis van dit alles.

Een integer klimaat is niet alleen aan het kabinet, maar moet een opdracht voor ons allemaal zijn: voor instituties, politiek, maatschappelijk middenveld, burgers, bedrijven en media. Het is een zaak van journalisten die blijven graven waar anderen stoppen. Van redacties die ruimte maken voor nuance en verdieping in plaats van het ‘strovuur’. Waar journalistiek van feiten zwaarder weegt dan meningen. Voor platforms die verantwoordelijkheid nemen voor de impact van hun verhalen. En dit vieren we vanavond.

Zowel de Anne Vondelingprijs als de Saskia Stuivelingprijs herinneren ons eraan dat integriteit, op lokaal en nationaal niveau niet vanzelf komt. Het vraagt om onderhoud. Onderhoud waar het platform van Pointer en journalist Coen van de Ven terecht voor worden gelauwerd. Coen van de Ven is meester in het verkrijgen van toegang tot keuzes achter de schermen. Van de keuzes die pijn doen. Van de keuzes die wel worden gefluisterd, maar zelden hardop gezegd.

Het journalistieke platform Pointer draagt de slogan: “Ons onderzoek begint bij jou.” Pointer begint bij burgers en bedrijven die in de knel raken, vaak door niet integere keuzes. Het is op het lokale niveau waar dit tot uiting komt. Zo bracht bijvoorbeeld Pointer samen met regionale media nicotineverkooppunten bij scholen in kaart.  

Laten we daarom met elkaar Saskia’s ‘recht in de ogen kijken’ vieren en verdedigen, als fundament voor de overheid en onze samenleving. Ook als de druk hoog wordt, in de huidige tijd, tegen de stroom in. Dan citeer ik Saskia nog één keer: ‘Rug recht, niet plooien en schikken’ (Uit: Rood, blad PvdA).

Vandaag zou ik daarom tegen de winnaars van de Anne Vondelingprijs en Saskia Stuivelingprijs willen zeggen: een journalist en een platform die ik bewonder, en waar ik tegenop kijk.

Ik wil Coen van de Ven en Pointer van harte feliciteren met hun prijzen.