De Algemene Rekenkamer onderzoekt of inkomsten en uitgaven kloppen én wat beleid oplevert voor burgers en bedrijven, zodat het parlement de regering kan controleren. Maar hoe zorg je ervoor dat de audits ook aansluiten bij wat burgers en bedrijven belangrijk vinden? Volgens ontwerpend auditor Marjorie Bakker begint dat bij een simpele, maar belangrijke vraag: “Weten mensen eigenlijk wat de Rekenkamer doet? Als zij weten wat de rol van de Rekenkamer is, kun je een beter gesprek voeren over wat ze van ons verlangen.”
De Rekenkamer vindt het belangrijk dat audits beginnen en eindigen bij de leefwereld van burgers en ondernemers in Nederland. De overheid is er tenslotte voor hen én door hen, via belastingen en premies. “Als Rekenkamer is het dan ook je taak om inzicht te geven in wat de resultaten zijn van dat geld. De interactie met de samenleving is belangrijk. We moeten gevoel en verbinding houden met inwoners van Nederland, omdat het hun belastinggeld is dat wij controleren.”
Bezoekers stemmen tijdens de Dutch Design Week 2025, op onderwerpen waarnaar de Rekenkamer onderzoek moet doen
Audit expectation gap
Om die interactie te verbeteren, baseert de Rekenkamer zich op de audit expectation gap. Dat is een theorie uit de accountancywereld die beschrijft dat er een kloof kan bestaan tussen wat het publiek verwacht van een auditor en wat een auditor daadwerkelijk doet. De Association of Chartered Certified Accountants heeft de theorie uitgewerkt en onderscheidt drie kloven: de knowledge gap (kenniskloof), de performance gap (prestatiekloof) en de evolution gap (ontwikkelkloof).
“Vooral de kenniskloof en de ontwikkelkloof zijn relevant in dit kader, vanwege de interactie met burgers en bedrijven”, licht Marjorie toe. De kenniskloof gaat over ‘weten’. Weten burgers en bedrijven wat de Rekenkamer precies doet? “Als mensen bijvoorbeeld denken dat wij partijprogramma’s doorrekenen – dat doet het Centraal Planbureau - is er sprake van een kenniskloof. Pas als die kloof kleiner wordt, kan een gesprek ontstaan over wat burgers en bedrijven van ons nodig hebben: de ontwikkelkloof. Wat vinden mensen belangrijk bij de besteding van belastinggeld, welk beleid zien mensen graag onderzocht, of op welke manier willen ze op de hoogte blijven?”
Beeld: Association of Chartered Certified Accountants (ACCA), 2019, p. 9
De audit expectation gap volgens de Association of Chartered Certified Accountants. De kenniskloof zit tussen wat het publiek denkt dat accountants doen en wat zij daadwerkelijk doen. De prestatiekloof zit tussen tussen wat zij daadwerkelijk doen en wat zij geacht worden te doen. De ontwikkelingskloof tussen wat zij geacht worden te doen en wat het publiek wil dat zij doen.
Onderzoek onder Bond van Belastingbetalers
Om te verkennen wat deze theorie brengt, heeft de Rekenkamer deze theorie getoetst bij de Bond van Belastingbetalers. Via een enquête met bijna zevenduizend respondenten en twee focusgroepen met in totaal zesendertig mensen zijn de kenniskloof en ontwikkelkloof verkend. “We ontdekten vijf belangrijke redenen waarom de Rekenkamer volgens deze groep ergens onderzoek naar zou moeten doen, namelijk: het thema raakt veel mensen, er is veel geld mee gemoeid, de overheid heeft een morele schuld, de Rekenkamer heeft unieke bevoegdheden of expertise op dat gebied of er is een risico op fraude. Deze vijf redenen gebruiken we sindsdien als gespreksstarter. Bijvoorbeeld tijdens de Dutch Design Week in Eindhoven of tijdens de publieksbriefing van ons Verantwoordingsonderzoek in Ede. Dit brengt een goed gesprek op gang tussen het publiek en de auditors, die daarmee hun risicoanalyses verrijken.”
De Rekenkamer is zich bewust dat de uitkomsten niet representatief zijn voor heel Nederland. Marjorie vertelt: “Dit zegt niets over alle belastingbetalers, maar specifiek over de deelnemers aan dit onderzoek. Het gaat niet over de waarheid, maar het is wél waardevolle input die helpt bij het kiezen van onderzoeksthema’s en de manier van communiceren. Deze theorie helpt ons om te reflecteren op interacties met burgers en bedrijven en geeft richting. Daardoor kunnen we relevantere onderzoeken programmeren en ons werk verbeteren.”
Internationale samenwerking
Ook internationaal hebben rekenkamers aandacht voor burgerbetrokkenheid. Via INTOSAI, de internationale organisatie van rekenkamers, sluit de Algemene Rekenkamer aan bij de werkgroep Civil Society and Citizens Engagement. De deelnemende rekenkamers wisselen kennis en ervaringen uit over hoe burgers en bedrijven beter kunnen worden betrokken. “De vraag hoe we omgaan met veranderende verwachtingen rond uitkomsten van ons onderzoek speelt overal. Rekenkamers gaan daar op verschillende manieren mee om. Zoals de Peruaanse Rekenkamer die scholieren traint om mee te kijken bij een audit, en de Letse Rekenkamer die een vaste publieksraad heeft om hen te adviseren over nieuwe thema’s.”
Wij delen onze kennis ook actief met rekenkamers wereldwijd. Zo hebben we bijvoorbeeld de praktische toolkit Engaging with civil society organisations (Engelstalig, pdf) ontwikkeld, die handvatten biedt om het maatschappelijk middenveld op een gestructureerde en effectieve manier te betrekken bij de verschillende fasen van het auditproces. “In veel landen vormt het maatschappelijk middenveld de belangrijke schakel tussen de rekenkamer en de burgers. Door maatschappelijke organisaties actief te betrekken bij het auditproces kunnen rekenkamers beter inspelen op maatschappelijke vraagstukken, relevante risico’s signaleren en de impact van hun onderzoeken vergroten.”
Toekomst
Marjorie is onderdeel van het Design Audit Studio, het innovatieteam dat zich richt op auditimpact. Een van hun innovatiedoelen is het verbeteren van de publieksinteractie via activiteiten als de Rekentafel en de webapp Ons geld ontcijferd. “Wij werken samen met onderzoeksteams om voor, tijdens en na audits op een goede manier input op te halen bij burgers en bedrijven. Dit helpt om de audit expectation gap te overbruggen en zo onze audits relevanter te maken. Dat gaat verder dan publiekscommunicatie, het verandert het werk van de auditor. Daar zijn we nog niet, maar we zijn goed onderweg om – zoals onze strategie het noemt – midden in de samenleving te staan.”