Wat betekenen de coronacrisismaatregelen van de EU financieel voor Nederland?

Tijdens de coronacrisis heeft de EU sinds maart 2020 maatregelen genomen om de financiële en sociaaleconomische gevolgen van de pandemie voor de EU-lidstaten te beperken. Onze weergave van deze maatregelen is hier te vinden.

De maatregelen zijn om verschillende redenen ook voor Nederland relevant. Het gaat om EU-maatregelen die tot inkomsten voor Nederland kunnen leiden, en maatregelen die Nederland meer financiële ruimte bieden voor uitgaven. Tegelijkertijd leiden de maatregelen ook tot kosten voor Nederland, bijvoorbeeld door extra afdracht aan de EU of doordat Nederland samen met andere EU-lidstaten garant moet staan voor uitgaven op EU-niveau. Figuur 1 geeft een samenvattend beeld van de impact van de EU maatregelen op Nederland.

Impact van EU maatregelen op Nederland
Figuur 1: Overzicht EU-maatregelen gericht op de coronacrisis die impact hebben op Nederland.

Een uitgebreid overzicht van de baten en lasten voor Nederland van de EU coronacrisismaatregelen is te vinden in deze tabel. Hierna gaan we in wat meer detail in op de maatregelen die tot baten voor Nederland leiden. Meer informatie over de lasten staat in voornoemde tabel.

Financiële baten

Een onderdeel van de baten voor Nederland zijn de directe ontvangsten uit EU-programma’s. Figuur 2 geeft weer hoeveel Nederland uit deze programma’s ontvangt, en nog kan ontvangen.

Directe financiële baten

Directe financiële baten Bedragen x € 1 miljoen
RegelingHorizon2020CRII en CRII+Next Generation EUEuropean Globalisation Adjustment Fund
bedrag44,132567505,02

Figuur 2: Overzicht (mogelijke) ontvangsten Nederland uit EU programma’s. (klik op de programmanamen in de legenda om de verschillende bedragen te zien).

Brontabel als csv (121 bytes)

Binnen het Horizon2020 onderzoeksprogramma van de EU zijn gelden vrijgemaakt voor de ontwikkeling van vaccins en nieuwe behandelmethodes. Nederlandse universiteiten en bedrijven hebben daar tot het eerste kwartaal van 2021 € 44,13 miljoen (Bron: eigen optelling) uit ontvangen. Vanuit de CRII-programma’s (CRII en CRII+) is er voor de structuurfondsen in Nederland in 2020 extra budget beschikbaar, in totaal circa € 25 miljoen voor de ondersteuning van onder andere MKB, zorg en de arbeidsmarkt, vrijgekomen vanuit niet-uitgegeven voorfinanciering. Het grootste bedrag kan Nederland in de komende twee tot drie jaar ontvangen uit het Next Generation EU herstelplan, in totaal circa € 6,75 miljard. Dit bedrag hoeft niet te worden terugbetaald, en dient te worden besteed aan maatregelen om de economie weer op gang te brengen en duurzame groei te bewerkstelligen. Binnen het herstelplan is vastgelegd dat Nederland in 2021-2023 aanspraak kan maken op (in 2018 prijzen) onder andere circa € 5,6 miljard uit de Recovery and Resilience Facility, € 417 miljoen uit extra gelden die binnen React-EU zijn vrijgemaakt voor structuurfondsenprogramma’s, en € 234 miljoen uit het nieuwe Just Transformation Mechanism voor de transitie naar een klimaatneutrale economie.

Extra financiële ruimte

Versoepeling regels Stabiliteits- en Groeipact (SGP)

Nederland en andere EU-lidstaten mogen tijdens de coronacrisis door een versoepeling van de regels van het Stabiliteits- en Groeipact hun jaarlijkse begrotingstekort en staatsschuld boven de normen van het SGP (respectievelijk 3% en 60%) laten oplopen. De Europese Commissie legt daarvoor nu geen sancties op.

Op basis van de cijfers van het “basisscenario” uit de maart 2021-raming van het CPB was het tekort in 2020 4,3% en kan het tekort in 2021 5,9% van het BBP bedragen. De verwachting is dat dit in 2022 weer terugloopt naar 1,7% van het BBP door het aflopen van de steunmaatregelen en door het economisch herstel. Hiermee loopt de staatschuld op van 48,7% in 2019 naar 54,4% in 2020, 58,6% in 2021 en 56,9% in 2022.

Figuur 3 en 4 geven de ontwikkelingen ten opzichte van de SGP-regels voor Nederland weer.  

Begrotingstekort

Begrotingstekort Percentages
JaarTekortNorm
20181.5-3
20191.7-3
2020-4.3-3
2021-5.9-3
2022-1.7-3

Figuur 3: Nederland mag een groter begrotingstekort hebben dan de norm van -3%. Hiervoor legt de Europese Commissie nu geen sancties op.

Brontabel als csv (86 bytes)

Staatsschuld

Staatsschuld Percentages
JaarSchuldNorm
201852.460
201948.760
202054.460
202158.660
202256.960

Figuur 4: Nederland mag meer staatsschuld hebben dan de norm van 60%. Hiervoor legt de Europese Commissie nu geen sancties op.

Brontabel als csv (88 bytes)

Meer ruimte voor het verlenen van staatssteun

Lidstaten hebben onder het tijdelijke staatssteunkader van de Europese Commissie, dat geldt tot en met 31 december 2021, meer mogelijkheden om staatssteun te verlenen. Nederland heeft van deze mogelijkheid gebruikgemaakt en tot en met 19 mei 2021 voor circa € 34,1 miljard (Bron: eigen optelling) aan staatssteun gemeld bij de Europese Commissie. Dit bedrag bestaat uit steun waarvoor de Europese Commissie goedkeuring heeft moeten geven, bijvoorbeeld de steun voor KLM en het openbaar vervoer. Naast het tijdelijke staatssteunkader kunnen lidstaten gebruikmaken van de reguliere steunmogelijkheden, zoals groepsvrijstellingen waarvoor de Europese Commissie geen goedkeuring hoeft te geven. Een compleet overzicht van de geldende regelgeving staat hier.

Figuur 5 vergelijkt de goedgekeurde staatssteun in de coronacrisis onder het tijdelijke staatssteunkader met 1) daadwerkelijk verleende staatssteun, inclusief steun op basis van groepsvrijstellingen, en 2) de daadwerkelijk verleende steun aan de financiële sector in voorgaande jaren. Voor deze laatste categorie was tijdens de financiële crisis net als nu een aangepast staatssteunkader van toepassing. Aangezien van de gemelde staatsteun in de coronacrisis nu alleen bekend is hoeveel is goedgekeurd, kunnen de daadwerkelijke uitgaven nog lager uitvallen.

Staatssteunuitgaven

Staatssteunuitgaven Bedragen x € 1 miljard
Steunverlening ex financiële sectorSteunverlening financiële sectorGoedgekeurde steun coronacrisis
20081,6659821
20093,7342642,50476
20102,0662542,83634
20112,134337,04751
20123,9632521,02306
20134,0250626,31966
20144,149615,03667
20153,733790
20164,137880
20174,256420
20184,813380
20194,766130
202030,22
20213,87

Figuur 5: Net als tijdens de financiële crisis reserveert Nederland een aanzienlijk bedrag aan staatssteunuitgaven voor het bestrijden van de coronacrisis ten opzichte van de normale staatssteunuitgaven. Bron: voor coronacijfers persberichten Europese Commissie, voor niet-coronasteun Eurostat.

Brontabel als csv (377 bytes)

Niet-financiële baten: vaccins en overige maatregelen

De Europese Commissie heeft in haar EU-strategie voor coronavaccins opgenomen dat zij namens de lidstaten van de Europese Unie de contracten met producenten van coronavaccins sluit. Vanuit het Emergency Support Instrument (ESI) is een budget beschikbaar van ruim €2,7 miljard, waarvan een aanzienlijk deel wordt ingezet voor vaccins. De Europese Commissie financiert een deel van de aanloopkosten uit het ESI in ruil voor het recht om in een bepaald tijdbestek een bepaald aantal vaccins te kopen tegen een bepaalde prijs. Nederland heeft naar rato van het bevolkingsaandeel in de Europese Unie recht op de aankoop van 3,89 procent van het totale volume. De Europese Commissie heeft inmiddels met zes producenten een overeenkomst gesloten, voor in totaal 4,4 miljard doses.

Andere maatregelen genomen door de EU waar niet direct een bedrag aan gekoppeld kan worden, zijn bijvoorbeeld de door de EU gecoördineerde repatriëringsvluchten en het opschorten van de douanerechten voor medische apparatuur.