Compacte Rijksdienst biedt kansen

In Nederland is de rechtmatigheid van de rijksfinanciën van hoog niveau, zo staat in het rapport Staat van de Rijksverantwoording 2010. De Algemene Rekenkamer keurt de Rijksrekening en Saldibalans van het Rijk 2010 goed. Er is over 2010 sprake van een lichte stijging van het aantal rechtmatigheidsfouten en -onzekerheden, terwijl het aantal onvolkomenheden in de bedrijfsvoering van de ministeries is gedaald. Buitenlandse Zaken en Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) zijn voorbeelden van ministeries waar de bedrijfsvoering verbeterd is. Bij twee ministeries, Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en Defensie, stelt de Algemene Rekenkamer in het op 18 mei 2011 uit te brengen rapport Staat van de rijks-verantwoording 2010 hardnekkige problemen vast die aanleiding geven tot actie.

Bezwaar tegen beheer subsidies door VWS

Het beheer van € 2,3 miljard aan subsidies door het Ministerie van VWS is al twaalf jaar niet op orde. Het gaat over het onvoldoende handhaven van wettelijke termijnen, onvolledige dossiers, fouten bij voorschotten en te weinig onderbouwing van subsidie-besluiten. Daarmee is ook de doelmatigheid van deze subsidieverstrekking in het geding. Een verbeterplan bood onvoldoende zekerheid dat fouten worden voorkomen. Daarom merkt de Algemene Rekenkamer het subsidiebeheer van VWS aan als een ernstige onvolkomenheid. Voor het eerst in jaren is het instrument ingezet om bezwaar aan te tekenen. De Algemene Rekenkamer heeft de minister verzocht de Tweede Kamer vóór  1 oktober te rapporteren over de voortgang van de verbetermaatregelen. Nadat de minister een verbeterplan heeft voorgelegd, heeft de Algemene Rekenkamer het bezwaar opgeheven. De Algemene Rekenkamer zal vóór 1 november de Kamer haar oordeel over de bereikte verbeteringen geven. 

Bezwaar aantekenen

Bezwaar aantekenen, zoals de Algemene Rekenkamer dit jaar heeft gedaan bij het Ministerie van VWS vanwege onvolkomenheden in het beheer van subsidies, is een zeldzaamheid. Het betekent dat de prestaties in 2010 (en voorgaande jaren) en de voornemens voor 2011 te weinig vertrouwen gaven op verbetering. De minister is gevraagd aan te geven hoe de problemen worden aangepakt.

Hardnekkige problemen Defensie, reorganisatie vereist aanpassing plan

Het tweede ministerie met hardnekkige problemen in de bedrijfsvoering is dat van Defensie. Het aantal onvolkomenheden in het financieel beheer en vooral materieelbeheer is nog steeds hoog: 22 onvolkomenheden. In 2007 heeft de Algemene Rekenkamer een bezwaaronderzoek uitgevoerd naar deze problemen en zijn met Defensie afspraken gemaakt over meerjarige verbeterplannen. In 2010 is op onderdelen minder voortgang gerealiseerd dan in de verbeterplannen was aangegeven. Daarnaast maken de grote bezuinigingen bij Defensie een aanpassing van de verbeterplannen noodzakelijk. De Algemene Rekenkamer acht het wenselijk dat nieuwe verbeterplannen voor het beheer integraal onderdeel uitmaken van de uitvoeringsplannen van de bezuinigingsmaatregelen. De minister van Defensie neemt deze aanbeveling over en heeft een plan van aanpak opgesteld met concrete en meetbare doelen en mijlpalen voor de aanpak van de geconstateerde onvolkomenheden. De uitvoering van dit plan zal de Algemene Rekenkamer volgen. 

Verantwoordelijkheid minister van BZK voor P-Direkt onvoldoende

Andere onvolkomenheden die de Algemene Rekenkamer over 2010 heeft vastgesteld doen zich onder meer voor bij het personeelbeheer. Dit betreft zowel de gecentraliseerde personeelsadministratie P-Direkt (werkzaam voor vrijwel alle ministeries) als het personeelsbeheer bij de (voormalige) ministeries van Justitie, Financiën en VROM. Dit uit zich onder meer in het soms te lang doorbetalen van salaris bij ontslag van ambtenaren. De verantwoordelijkheid die de coördinerend minister van Binnenlandse Zaken voor P-Direkt heeft, is onvoldoende ingevuld. Dit shared service centre heeft meer ministeries laten aansluiten, terwijl niet aan alle  randvoorwaarden voor een goede taakuitvoering was voldaan. De coördinerend minister van BZK moet ervoor zorgen dat er een centrale organisatie is met voldoende beheersmaatregelen waar de aangesloten ministeries op kunnen vertrouwen. Het kabinet overweegt met het programma Compacte Rijksdienst met meer shared service centres te gaan werken.
Vier ministeries (Economische Zaken, VROM, VWS en BZK) gaven in 2010 meer geld uit aan externe inhuur dan wat het kabinet wenselijk acht (maximaal 13% van totale personele uitgaven).

Verbetering inkoopproces en Europees aanbesteden mogelijk

Het beheer van Europese aanbestedingen vertoont bij vijf ministeries nog tekortkomingen. Vier ministeries (VROM, EZ, VWS en LNV) houden zich bij vereenvoudigde bestel- en betaalprocedures niet aan de wet- en regelgeving, waardoor niet altijd zeker is dat de prestatie waar het ministerie voor betaald heeft daadwerkelijk geleverd is.

Bruikbaarheid van beleidsinformatie voor Kamer beperkt

In hun jaarverslagen geven ministeries aan dat zij tezamen in 2010 € 237,6 miljard hebben uitgegeven. De hoeveelheid beschikbare informatie van ministers over wat zij met dit geld hebben gedaan is niet toegenomen ten opzichte van 2009. Van tien onderzochte kabinetsdoelstellingen heeft de Algemene Rekenkamer in acht gevallen niet kunnen vaststellen in welke mate het doel gerealiseerd is. Bij 19 van de 119 onderzochte prestatie-indicatoren plaatst de Algemene Rekenkamer kanttekeningen bij de deugdelijke totstandkoming van de beleidsinformatie in de jaarverslagen. De Algemene Rekenkamer doet handreikingen voor verbetering van de beleidsinformatie.

Website Passie voor publieke verantwoording

Met de website www.passievoorpubliekeverantwoording.nl heeft de Algemene Rekenkamer sinds maart 2011 een platform opgezet voor meningen en visies hoe politieke bestuurders verantwoording afleggen. Nadrukkelijk worden hierbij ook het bedrijfsleven, de accountancy en wetenschap betrokken.

 

Een betere en efficiëntere controle op de rijksoverheid kan de verantwoording die ministers afleggen over hun beleid op een hoger plan tillen. Dat levert de Tweede Kamer meer bruikbare informatie op over het presteren en functioneren van het Rijk. Wat goed is voor de parlementaire controle. In de visie van de Algemene Rekenkamer, die ter gelegenheid van Verantwoordingsdag 2011 is opgenomen in het rapport Staat van de Rijksverantwoording 2010, dient controle aan internationaal aanvaarde standaarden te voldoen. Met de reorganisatie van de Rijksdienst kan tevens dubbelwerk door ministeries en Algemene Rekenkamer voorkomen worden.
De Algemene Rekenkamer ziet in een periode van centralisatie van rijksfuncties verbetermogelijkheden voor de controle van de  financiële informatie, van de bedrijfsvoering en van de kwaliteit van de beleidsinformatie die ministers aan de Tweede Kamer sturen. Daarbij is het nodig dat de auditdiensten die vallen onder de ministers zich ontwikkelen tot organisaties die de departementale leiding adviseren over verbetering van de bedrijfsvoering. Deze adviestaak komt nu niet uit de verf, omdat auditdiensten ook een controlerende taak hebben en een controleverklaring afgeven. Dit is een doublure met het werk van de Algemene Rekenkamer als externe controleur. De rijksoverheid dient ook in tijden van reorganisatie - ook bij auditdiensten - de bedrijfsvoering op orde te hebben.

Ontwikkelingen sinds de kredietcrisis

Sinds mei 2009 rapporteert de Algemene Rekenkamer elk halfjaar over ontwikkelingen van de in 2008 en volgende jaren genomen overheidsmaatregelen in de financiële sector vanwege de kredietcrisis. Deze rapporten zijn aangevuld met maatregelen die zijn genomen vanwege de EU-landencrisis. Ultimo 2010 heeft de Staat nog € 41 miljard uitstaan aan aandelen, leningen en securities (was € 44 miljard eind 2009). Daarbij komt een bedrag van € 53 miljard, bestaande uit € 40 miljard afgegeven garanties en € 13 miljard aan verplichtingen uit de participatie ING back-up. Hierbij gaat het onder meer over de risico’s die de Staat via ING loopt op de Amerikaanse huizenmarkt en de voorfinanciering van uitkeringen onder het depositogarantiestelsel voor IJsland vanwege Icesave.
Om de schuldenproblemen in EU-lidstaten aan te pakken, worden steeds meer financiële maatregelen in Europees verband genomen. Het vijfde rapport Kredietcrisis en EU-landencrisis beschrijft de ontwikkelingen in het vierde kwartaal 2010 en eerste kwartaal 2011 met betrekking tot de diverse stabilisatiemechanismen. De  Nederlandse inbreng was eind 2010 (inclusief steun aan Griekenland) ruim € 30 miljard. De Europese Commissie spreekt van een ‘kritieke periode’ voor Griekenland. Voor steun aan Ierland staat Nederland voor € 2,4 miljard garant.
In het Rapport bij het Jaarverslag 2010 van het Ministerie van Financiën pleit de Algemene Rekenkamer voor een nacalculatie door het ministerie van het kapitaalplan ten behoeve van de separatie en integratie van ABN AMRO en Fortis Bank Nederland (beide staatseigendom). Dit heeft de minister van Financiën inmiddels toegezegd. Het ministerie had in 2010 geen inzicht in de werkelijke geldstromen met betrekking tot het afgesproken kapitaalplan.

Zicht op vermogen van Staat kan beter

Op verzoek van de Tweede Kamer doet de Algemene Rekenkamer ook eerste handreikingen voor verbetering van de Staatsbalans in het rapport Staatsbalans: Zicht op staatsvermogen. Dit jaaroverzicht van de actuele vermogenspositie van de Staat der Nederlanden valt nu buiten de wettelijke controletaak van auditdiensten van ministeries en de Algemene Rekenkamer. In het Financieel jaarverslag van het Rijk maakt de minister van Financiën niet duidelijk hoe de Staatsbalans zich verhoudt tot andere verantwoordingsinformatie, zoals de Saldibalans van het Rijk. In de Staatsbalans zijn de vermogens van zelfstandige bestuursorganen (zbo’s) en rechtspersonen met een wettelijke taak (rwt’s) niet opgenomen. De Tweede Kamer heeft daarom geen zicht op de vermogensposities van deze organisaties, zoals UWV, de Sociale Verzekeringsbank (SVB) en de politieregio’s, die met miljarden aan publiek geld publieke taken verrichten. De Algemene Rekenkamer wil in samenspraak met het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), het Ministerie van Financiën en de Tweede Kamer het inzicht in het staatsvermogen vergroten. De minister van Financiën is bereid tot een discussie over de Staatsbalans, maar acht de toegevoegde waarde van dit instrument voor het politieke besluitvormingsproces zeer beperkt.

 

Naast het overkoepelende rapport en de bijhorende rapporten bij de departementale jaarverslagen brengt de Algemene Rekenkamer dit jaar voor het eerst een zogenaamde Bezuinigingsmonitor uit. In dit rapport met bijhorende overzicht voor alle elf ministeries wordt schematisch aangegeven hoe het kabinet de eerste bezuinigingen en ombuigingen van het pakket van € 18 miljard invult. Uit dit overzicht blijkt dat het kabinet voor € 2,65 miljard aan bezuinigingen in 2011 heeft ingeboekt. In het regeerakkoord was voor € 2,9 miljard aan bezuinigingen in het eerste kabinetsjaar, in 2011, aangekondigd (zie separaat persbericht).