Rechtmatigheid van hoog niveau kabinet boekt weinig vooruitgang bij informatie over prestaties en behaalde effecten

Dit concludeert de Algemene Rekenkamer in het rapport Rijk verantwoord 2009 op basis van onderzoek naar de jaarverslagen 2009 van alle ministeries. In dit rapport wordt de Rijksrekening 2009 goedgekeurd.
Acht ministers geven van in totaal € 44,3 miljard aan uitgaven in hun jaarverslagen nauwelijks aan of zij met dit geld bereikt hebben wat zij wilden bereiken. Voor € 37 miljard aan uitgaven is zeer beperkt aangegeven of de ministers gedaan hebben wat zij van plan waren. In de meeste gevallen leggen de ministers uit waarom zij het niet zinvol of relevant vinden om toe te lichten of een doel of prestatie gerealiseerd is. Bij ruim € 4,5 miljard aan uitgaven doen de ministers ook dit in de jaarverslagen niet, waardoor onduidelijk blijft of deze uitgaven hebben bijgedragen aan de prestaties die de Tweede Kamer in de begroting heeft goedgekeurd.
Niet-financiële informatie in de jaarverslagen van ministeries (zoals over prestaties en bedrijfsvoering) speelt een steeds grotere rol in het debat tussen kabinet en Tweede Kamer. Van deze informatie wordt echter alleen het proces van de totstandkoming, en niet de informatie zelf gecontroleerd. Gezien het belang van deze informatie in het verantwoordingproces vindt de Algemene Rekenkamer dat de betrouwbaarheid van deze informatie verhoogd moet worden.

Zes ministers doen mee aan een experiment over het verantwoorden van het beleid in het jaarverslag. Daarbij krijgt de Tweede Kamer via de jaarverslagen alleen informatie over prestaties en effecten over onderwerpen die deze ministers als prioriteit zien. Deze wijze van verslaglegging bemoeilijkt volgens de Algemene Rekenkamer de controle door het parlement, zeker als volgende kabinetten andere prioriteiten stellen. In 2010 volgt een evaluatie van het experiment.

Problemen met inkoop bij diverse ministeries
De Algemene Rekenkamer heeft 68 onvolkomenheden in de bedrijfsvoering van de ministeries aangetroffen, waarvan één ernstig: inkoopbeheer bij het Ministerie van Justitie. De Algemene Rekenkamer verlengt het bezwaaronderzoek dat hiernaar loopt. Het  bezwaaronderzoek bij de Belastingdienst (onderdeel van het Ministerie van Financiën) wordt niet verlengd. Wel houdt de Algemene Rekenkamer er een vinger aan de pols. Zo is bijvoorbeeld het nieuwe ICT-systeem voor de toeslagen bij de Belastingdienst nog niet operationeel.
In 2010 acht de Algemene Rekenkamer verbeteringen nodig in onderdelen van het financieel beheer bij de ministeries van Buitenlandse Zaken (beheer van voorschotten), Financiën (informatievoorzieningsketen Belastingdienst), Sociale Zaken en Werkgelegenheid (inkoopbeheer) en Volksgezondheid, Welzijn en Sport (subsidiebeheer). Worden onvoldoende verbeteringen gerealiseerd, dan overweegt de Algemene Rekenkamer volgend jaar bij deze ministeries direct bezwaar te maken.
Het totaal aantal van 68 onvolkomenheden bij het Rijk blijft onder de 5 %. Bijna elk ministerie kent problemen met het inkoopproces. Het gaat daarbij onder andere om het niet naleven van Europese aanbestedingsregels, slecht bijhouden van contracten-registers en tekortschietend beheer van contracten. Bij een aantal ministeries doen zich hardnekkige problemen voor in de bedrijfsvoering, bijvoorbeeld met het beheer van voorschotten, subsidies, materieelbeheer of personeelbeheer.

Stijging kosten inhuur van externen
Bij bijna alle ministeries zijn de kosten voor inhuur van externen in 2009 gestegen ten opzichte van 2008. Het kabinet heeft eerder uitgesproken dat verkleinen van de rijksdienst niet gecompenseerd mag worden door meer externe inhuur. Indien de uitgaven voor externe inhuur méér bedragen dan 13 % van de personele lasten zouden de ministers daar een toelichting over geven in hun jaarverslag. Zeven ministeries blijven onder deze norm. Dat geldt ook voor het Ministerie van Financiën dat in 2009 netto € 32 miljoen uitgaf aan externe inhuur in verband met de kredietcrisis. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) blijft niet binnen de norm als de kosten van externe inhuur voor het programma Vernieuwing Rijksdienst meegerekend worden. Het Ministerie van Justitie ook niet als inhuurkosten van beveiliging en P-Direkt worden meegerekend. Omdat van deze informatie alleen de deugdelijke totstandkoming gecontroleerd hoeft te worden, is er geen zekerheid of deze informatie over de inhuur van externen zelf volledig en juist is. 

Overheid vordert pensioenpremies in
Uit onderzoek dat de Algemene Rekenkamer in 2009 heeft gepubliceerd naar vergoedingen voor ambtenaren die tijdelijk uitgeleend zijn aan internationale organisaties bleek dat de rijksoverheid in een aantal gevallen pensioenpremie heeft betaald die later ten onrechte niet bij de werknemer is ingevorderd. Negen ministeries zijn daarom in 2009 bij 54 (ex-)ambtenaren voor in totaal € 900.000 alsnog gaan invorderen. Daarvan is door 33 (ex-)ambtenaren bijna € 500.000 alsnog aan de overheid betaald. De rest is kwijtgescholden of verjaard.

Goedkeuring rijksrekening, de gevolgen van de kredietcrisis
Na de interventies van de Staat in 2008 vanwege de kredietcrisis heeft de Algemene Rekenkamer over 2008 bijna 10 % (toen ruim € 23 miljard) van de rijksuitgaven onrechtmatig genoemd. Over 2009 is het percentage fouten vastgesteld op 0,16 %   (€ 0,4 miljard) en daarmee is het weer op het lage niveau van vóór de kredietcrisis. 
De rijksuitgaven bedroegen in 2009 € 246,7 miljard, de rijksontvangsten € 246,1 miljard. Het Financieel jaarverslag van het Rijk 2009 is volgens de geldende voorschriften opgesteld. Bij de jaarverslagen 2009 van de ministeries van VROM en VWS overschrijden de onrechtmatigheden de tolerantiegrens. De Algemene Rekenkamer maakt hiertegen geen bezwaar, maar blijft de ontwikkelingen bij deze ministeries nadrukkelijk volgen. De in het Financieel Jaarverslag Rijk 2009 opgenomen rijksrekening en de Saldibalans van het Rijk 2009 hebben wij goedgekeurd, onder voorbehoud dat de Staten-Generaal de bij de rijksrekening behorende slotwetten aannemen.

Reactie minister en nawoord Algemene Rekenkamer
De minister van Financiën stelt in een reactie op Rijk verantwoord 2009 dat verbeteringen zijn voortgezet bij het rapporteren over beleidsinformatie door de ministers in de jaarverslagen. De Algemene Rekenkamer loopt naar zijn mening vooruit op de evaluatie van het experiment verantwoording en begroting. Bij de bedrijfsvoering verwacht de minister veel onvolkomenheden in het financieel beheer te kunnen oplossen door uniformering en vereenvoudiging van het subsidiebeheer met hulp van het nieuwe subsidiekader. De minister is het niet eens met de Algemene Rekenkamer dat de juistheid van de gemelde kosten over externe inhuur door ministeries niet gewaarborgd is.
De Algemene Rekenkamer zegt in haar nawoord dat het kabinet ten behoeve van de Tweede Kamer moet zorgen voor concretere formulering van de nagestreefde kabinetsdoelen en prestaties. De opmerkingen over het experiment met de informatie in de departementale jaarverslagen betreffen tussentijdse constateringen die de Algemene Rekenkamer van belang vindt voor het budgetrecht van de Tweede Kamer. De evaluatie zal op een later moment plaatsvinden. De Algemene Rekenkamer beveelt extra controle aan op de informatie over de kosten van externe inhuur. Bovendien is het wenselijk dat er een eenduidige definitie van ‘externe inhuur’ komt.

Bezwaar Algemene Rekenkamer
Boekt een minister onvoldoende voortgang bij het oplossen van (ernstige) onvolkomenheden in de bedrijfsvoering dan kan de Algemene Rekenkamer bezwaar maken. Aan een bezwaar kan een bezwaaronderzoek vooraf gaan om de onderliggende oorzaken van het probleem vast te stellen. Bezwaar van de Algemene Rekenkamer betekent dat een minister vóór de parlementaire behandeling van zijn jaarverslag in de Tweede Kamer tekst en uitleg moet geven.

Overige rapporten

Staat van de beleidsinformatie 2010
De Algemene Rekenkamer heeft een twintigtal toetsen uitgevoerd om vast te stellen hoe rijksbeleid in de praktijk uitpakt en of de uitkomsten stroken met de informatie die de Tweede Kamer van de ministers hierover heeft gehad. Zie hiervoor het persbericht Staat van de beleidsinformatie 2010.

Inzicht in belastinguitgaven, specifieke uitkeringen en subsidies
De Algemene Rekenkamer heeft verder onderzocht of er informatie beschikbaar is over de effectiviteit van drie typen financiële stimuleringsmaatregelen met een budget van opgeteld € 33,9 miljard. Zie hiervoor het persbericht Inzicht in belastinguitgaven, specifieke uitkeringen en subsidies. 

Kredietcrisis: interventies en vervolg. Derde rapportage
Tegelijkertijd met Rijk verantwoord en alle rapporten bij de jaarverslagen van de ministeries publiceert de Algemene Rekenkamer Kredietcrisis: interventies en vervolg. Derde rapportage. In dit rapport is de feitelijke voortgang beschreven van de maatregelen die de Staat vanwege de kredietcrisis sinds 2008 heeft getroffen in de financiële sector. Eind 2009 had de Staat € 43,8 miljard uitstaan in aandelen, leningen en speciale effecten (securities). In 2009 namen de garanties en de bedragen waarvoor de Staat participeert in (de verliezen van) portefeuilles van financiële instellingen toe tot € 95,6 miljard per 31 december 2009.

Rapport bij de Nederlandse EU-lidstaatverklaring 2009
Sinds 2006 geeft de minister van Financiën namens het kabinet jaarlijks in een EU-lidstaatverklaring aan of de uitgaven en ontvangsten van de EU in Nederland volgens de regels zijn verlopen en of de controle aan de eisen voldoet. De Algemene Rekenkamer brengt op 18 mei 2010 hierover een rapport uit en beoordeelt daarin deze lidstaatverklaring. Zie het persbericht over het Rapport bij de Nederlandse EU-lidstaatverklaring 2009.