Zorg op afstand komt onvoldoende van de grond

Tot deze conclusies komt de Algemene Rekenkamer in 'Zorg op afstand; een innovatie in de langdurige zorg', dat zij op 11 juni 2009 publiceert.

Bij zorg op afstand heeft een zorgverlener door gebruik te maken van ICT contact met een cliënt thuis, bijvoorbeeld via een videoverbinding. Zo kunnen mensen thuis worden begeleid bij medicijngebruik. Ook kunnen zij een verpleegkundige vragen even een oogje in het zeil te houden. Zorg op afstand is een voorbeeld van een zorginnovatie die het Ministerie van VWS veelbelovend vindt om onder andere met verhoudingsgewijs minder personeel meer te doen in de zorg en om de kwaliteit te verbeteren. Begin 2007 liepen er volgens het RIVM ongeveer 100 zorg op afstand projecten. De Algemene Rekenkamer heeft onderzoek gedaan naar zorg op afstand als voorbeeld voor innovaties in de langdurige zorg, omdat deze moeilijk verspreiden. De langdurige zorg wordt vooral bekostigd uit premies op grond van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). 

Onvoldoende innovatieprikkels in zorgstelsel

Het stelsel van de langdurige zorg in Nederland bevat nauwelijks prikkels om te innoveren en innovaties te verspreiden. Zorgaanbieders kunnen binnen het huidige zorgstelsel het geld dat ze door innovaties verdienen door efficiënter te werken, vaak niet zelf behouden. Zorgkantoren, die de zorg inkopen, leggen de nadruk op kostenbeheersing en in geringe mate op zorgvernieuwing. De zorgkantoren kunnen meer aandacht schenken aan innovatie in het zorgaanbod. Bovendien zijn bij verspreiding van een innovatie veel partijen betrokken, ieder met hun eigen belangen. Dat maakt de verspreiding van zorginnovaties complex. De Algemene Rekenkamer beveelt de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) aan om intensiever toe te zien dat zorgkantoren meer innovatieve zorgvormen inkopen.

Onzekerheid in continuïteit financiering innovaties

De onzekerheid over de continuïteit van de financiering van innovaties kan een belangrijke barrière zijn om te innoveren. Veelbelovende innovaties vallen vaak stil nadat de projectsubsidie ophoudt, omdat de overgang van tijdelijke naar structurele financiering (bijvoorbeeld door opname in het verzekerde AWBZ pakket) vaak problematisch is. De procedure voor toelating tot het verzekerde pakket is hierbij een oneigenlijk hoge drempel. Voor innovaties als zorg op afstand is het extra lastig om de meerwaarde overtuigend aan te tonen.

Voor zorginnovaties in de langdurige zorg (waaronder zorg op afstand) is in de periode 2005-2012 een bedrag van circa € 340 miljoen beschikbaar. Er worden onder meer middelen beschikbaar gesteld vanuit het AWBZ convenant 2005-2007 (€ 90 miljoen). Tot 2008 is echter van deze € 90 miljoen slechts ongeveer € 41 miljoen toegewezen aan projecten. Het Ministerie van VWS verklaart deze onderbesteding uit het beperkte vermogen van de organisaties in de langdurige zorg om de middelen aan innovatie te besteden.

Onvoldoende draagvlak, uniforme eisen voor ICT en remmende regelgeving

Het draagvlak voor zorginnovaties bij cliënten, zorgverleners en bestuurders is soms nog onvoldoende breed. Zorgverleners zijn in de zorg gegaan om te zorgen, wat kan wringen met het gebruik van technologie. Daarnaast kan onzekerheid bij zorgverleners over wet- en regelgeving van zorg op afstand remmend werken op verspreiding van zorginnovaties. Innovaties als zorg op afstand veroorzaken namelijk medisch-juridische vragen over veiligheid, privacy en ethiek. Het ontbreekt bij zorg op afstand ook aan uniforme kwaliteitseisen voor ICT. Initiatiefnemers ontwikkelen steeds opnieuw eigen normen en richtlijnen. Hierdoor levert het uitwisselen van gegevens problemen op. De Algemene Rekenkamer beveelt de minister aan om spoedige totstandkoming van uniforme ICT toepassingen te bevorderen.

Reactie bewindspersonen, Nza en nawoord Algemene Rekenkamer

De staatssecretaris van VWS onderschrijft in haar reactie mede namens de minister van VWS de hoofdconclusie, dat de verspreiding van veelbelovende innovaties nog onvoldoende van de grond komt. Zij vinden echter de onzekerheid over de financiering van zorginnovaties niet remmend werken, omdat tijdelijke financiering nu eenmaal past bij innovaties waarvan de waarde nog niet bewezen is. De NZa wijst in haar reactie echter op het probleem dat het moeilijk is om innovaties – zelfs als deze succesvol gebleken zijn – structureel gefinancierd te krijgen. De Algemene Rekenkamer ziet dit probleem ook. In het nawoord constateert de Algemene Rekenkamer dat de bewindspersonen veel maatregelen hebben genomen om tijdelijke experimenten mogelijk te maken. Maar de Algemene Rekenkamer stelt ook vast dat de bewindspersonen nog onvoldoende maatregelen genomen hebben om vervolgens tot structurele inbedding van deze innovaties te komen.

Op www.rekenkamer.nl staat een audiovisuele presentatie van het rapport.